Bệnh cột sống: Gai cột sống – Hoàng duy Tân

  Hoàng Duy Tân

Hiện nay, hầu như bệnh nhân đau cổ, đau lưng đến các nơi chụp X quang, thường có kết luận là Gai cột sống. Gai cột sống đang trở thành nỗi ám ảnh cho người bệnh. Chúng tôi tổng hợp những tư liệu về gai cột sống với hy vọng cung cấp thêm cho quý vị một số thông tin giúp quý vị sử dụng khi cần đến.

Gai cột sống là gì?

Gai đốt sống là tình trạng thoái hoá khớp cột sống do thương tổn mạn tính, chủ yếu ở sụn khớp, đĩa đệm gây xơ cứng, hao mòn, mất đàn hồi, phát triển vành xương đốt sống (gai). Thể hiện trên hình ảnh X. quang ở mặt trên hay mặt dưới đốt sống, vành xương bồi đắp nhô ra ngoài, nhọn như hình gai vì vậy gọi là gai đốt sống.

Chữ Gai cũng không chính xác vì chồi xương trơn tru, dài vài mi li mét và là phần nhô ra của xương.

Tại sao lại có gai cột sống?

Khi cơ thể trưởng thành đến một giai đoạn nào đó sẽ lão hoá, “gai” chính là quá trình lão hoá tự nhiên của khớp, hay nói cách khác bệnh gai cột sống chính là bệnh thoái hoá các khớp. Gai thường xuất hiện ở đốt sống cổ và thắt lưng, vì hai bộ phận này hoạt động nhiều nhất, nên dẫn đến tình trạng khớp thoái hoá nhanh.

Nguyên nhân nào dẫn đến gai cột sống?

Có ít nhất 3 nguyên nhân để giải thích sự hiện diện của gai cột sống:

1- Gai xương có thể là kết quả của việc xương tự tu bổ sau khi liên tục bị chấn thương như sức ép, va chạm, cọ xát. Thí dụ những người làm nghề khuân vác nặng, người quá kí tăng áp lực lên xương khớp, người có dáng đi đứng không ngay ngắn khiến cột sống xiêu vẹo.

2- Khi đĩa liên sống hư hao, xẹp xuống, dây chằng giữa các đốt sống sẽ chùng giãn, khớp chuyển động nhiều hơn

– Phản ứng tự nhiên của cơ thể với sự chùng giãn này là làm cho dây chằng dầy lên để có sức giữ vững cột sống.

– Lâu ngày, calci sẽ tụ lại trên dây chằng và tạo ra các gai hoặc chồi xương.

– Dây chằng ở trong ống cột sống cũng có thể dày lên, ống thu hẹp, ép vào dây thần kinh và gây ra các dấu hiệu bệnh.

3- Gai là một diễn tiến của sự hóa già. Đĩa sụn và xương bị thoái hóa, hao mòn, mặt xương khớp gồ ghề và gai mọc ra. Đó là bệnh viêm xương khớp, thường thấy ở người tuổi cao.

Nói chung, các yếu tố như di truyền, kém dinh dưỡng, nếp sống không lành mạnh, dáng điệu đứng ngồi xấu, chấn thương liên tục (do thể thao, tai nạn xe cộ) là những rủi ro đưa tới sự thoái hóa xương khớp và tạo gai nhanh hơn.

Bên cạnh đó, gai cột sống còn là hậu quả của bệnh viêm cột sống mãn tính, do chấn thương làm hư hại xương hoặc khớp ở cột sống. Bệnh thường gây đau tại các vị trí vai, cổ, thắt lưng. Cơn đau lan xuống các chi gây cảm giác tê cánh tay, tê chân, đôi khi làm giới hạn vận động của người bệnh.

Đối tượng nào thường bị gai cột sống?

Thường sau 45 tuổi, người ta dễ mắc bệnh gai cột sống. Bệnh thường thấy ở người cao tuổi khi cột sống bắt đầu thoái hóa với tuổi già. Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào yếu tố môi trường và gia đình. Những người phải làm việc có khuân vác nặng, ngồi nhiều, đứng nhiều…thì cũng dễ bị bệnh hơn. Khảo sát đối tượng vận động viên thì cũng cho thấy, vận động viên cử tạ bị thoái hoá cột sống nhanh hơn do phải nhấc vật nặng, trọng lượng đè lên cột sống làm cột sống nhanh mòn và yếu đi. Ngoài ra, bệnh thường gặp ở người cao tuổi khi cột sống bắt đầu thoái hoá với tuổi già và thường có nhiều ở nam giới hơn nữ giới. Tuy nhiên, nữ giới tuổi mãn kinh cũng hay bị gai cột sống hơn.

Có dấu hiệu nào giúp nhận biết là có gai cột sống không?

Phần lớn gai cột sống xuất hiện ở mặt trước và bên, hiếm khi mọc ở phía sau, do đó nó ít chèn ép vào tủy và rễ dây thần kinh.

Đa số bệnh gai cột sống không gây ra dấu hiệu triệu chứng gì. Tuy nhiên khi gai cọ xát với xương khác hoặc các phần mềm ở xung quanh như dây chằng, rễ dây thần kinh thì bệnh nhân mới thấy đau. Đau thường xuất hiện ở cổ, thắt lưng, đặc biệt là khi bệnh nhân đứng hoặc đi. Đau lan xuống vai với nhức đầu khi gai ở cột sống cổ, lan xuống lưng, chân khi gai ở cột sống lưng.

Cơn đau tăng khi cử động, giảm khi nghỉ do đó sẽ đưa tới giới hạn cử động ở các phần này.

Khi dây thần kinh bị chèn ép, bệnh nhân cảm thấy đau ở tay và chân, cơ bắp yếu. Nếu ống tủy bị  quá thu hẹp, bệnh nhân sẽ có rối loạn đại tiểu tiện, mất cảm giác.

Ngoài gai cột sống, các dấu hiệu vừa kể cũng thấy trong bệnh tiểu đường, rối loạn tuần hoàn ở tứ chi, u, viêm hoặc nhiễm trùng cột sống.

Một số dấu hiệu của gai cột sống cũng tương tự như ở các bệnh viêm thấp khớp, chấn thương lưng, đứt đĩa liên sống.

Cần phân biệt gai cột sống với thoái hóa cột sống, đau thần kinh tọa, thoát vị đĩa đệm. Sự phân biệt căn cứ vào dấu hiệu và y sử của mỗi trường hợp.

Chụp hình X-quang là phương thức rõ ràng để phân biệt gai cột sống với các bệnh vừa kể.

Triệu chứng của gai cột sống thế nào?

Triệu chứng thường gặp khiến người bệnh phải đi khám là đau thắt lưng, đau vai hoặc cổ, lan xuống cánh tay, tê tay… đôi khi làm giới hạn vận động ở cổ, vai, thắt lưng. Phần lớn gai cột sống gây đau là do tiếp xúc với dây thần kinh hoặc các xương đốt sống khi cử động.

Triệu chứng gai cột sống thắt lưng:

Gai cột sống thắt lưng: (vị trí chịu sức nặng lớn nhất của cơ thể) các cột sống vùng thắt lưng thường mọc gai phía trước đốt sống, phản ánh tình trạng chịu áp lực nặng hoặc cột sống luôn luôn ở tư thế sai lệch thường xuyên.

Ở vị trí tương ứng có gai khi vận động, mức độ giảm nhẹ ở tư thế nghỉ ngơi. Cảm giác đau lan toả nếu gai mọc chèn ép rễ thần kinh. Các cơn đau diễn biến từng đợt liên tục tăng dần hoặc âm ỉ (nhưng bên ngoài không có biểu hiện nóng đỏ).

Chức năng vận động bị giảm sút, độ dẻo không còn hạn chế, tư thế cúi thấp, ngả người, xoay

sang hai bên. Tình trạng này sẽ tăng dần nếu có kèm theo phản ứng co cơ khu vực đau.

Khi chụp X-quang sẽ có 3 đặc điểm cơ bản: Hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, gai xương.

Triệu chứng của gai cột sống cổ: Gai xương ở vị trí phía trước thân đốt sống thường không ảnh hưởng nhiều. Gai mọc mặt sau đốt sống thường lấn vào làm hẹp lỗ liên hợp, chèn ép rễ thần kinh khiến 2 tay đau nhức, tê dại, cũng có thể gai lấn vào ống sống, chèn ép tuỷ gây ra hiện tượng bí tiểu, liệt chi.

Nhưng những triệu chứng đặc trưng của gai cột sống cổ là: Đau vùng cổ tay chạy lên gáy nhất là khi mệt mỏi, căng thẳng tinh thần và thể chất; có cảm giác đau âm ỉ thường xuyên (mạn tính) hoặc đau từ gáy lan ra trán, thái dương, vai, tai, loạn cảm họng, hạn chế vận động khớp cổ, mất ngủ, giảm trí nhớ, cơ thể suy nhược.

Gai cột sống có gây ra biến chứng gì không?

Bình thường gai cột sống xuất hiện nhiều hơn ở cạnh hoặc phía trước cột sống cho nên gai không cọ sát với rễ dây thần kinh hoặc với tủy sống ở phía sau, do đó gai ít gây ra các biến chứng nguy hiểm.

Tuy nhiên, một số trường hợp hiếm có thể xảy ra là gai gẫy, mảnh gẫy chạy vào giữa khớp xương, gây khó khăn cho sự co duỗi khớp hoặc khi gai đè vào rễ dây thân kinh và gây ra mất cảm giác ở tay chân.

Trường hợp nặng, bệnh nhân có thể bị teo cơ, bại liệt.

Gai có gây ra đau không?

Nhiều người nghĩ là có gai thì cái gai đó sẽ đâm vào da thịt gây đau, thực ra gai là do sự hóa già của xương và sụn và bản thân gai không gây đau. Nhiều người cho rằng những cái gai này đâm vào cột sống nên gây đau, nhưng trên thực thực ra đau là do hệ thống cơ và dây chằng bị yếu. Đa số người trên 60 tuổi thường có những chồi xương này mà không biết và chỉ tình cờ tìm ra khi chụp hình X-quang cơ thể trong khi chẩn đoán một bệnh nào khác. Tuy nhiên, 42% những trường hợp gai này một lúc nào đó có thể đưa tới đau cổ, lưng, lan ra tứ chi, yếu bàn tay bàn chân.

Gai chỉ là biểu hiện của thoái hoá khớp hơn là nguyên nhân gây đau. Tuy nhiên một khi đã có ấn tượng là có gai trong đầu, thì bao lâu chưa phá vỡ hoặc làm tan được cái gai đó đi thì người bệnh chưa an tâm và cứ bị đau kéo dài.

Dân gian cho rằng, khi bị gai cột sống thì không nên ăn thức ăn giầu canxi, điều này đúng không ?

Nên nhớ rằng gai chỉ là biểu hiện của thoái hoá khớp, không phải hoàn toàn do calci gây ra. Cần biết là 90% canxi khi ăn vào đều được thải ra đường phân, chỉ có là 10% được hấp thụ. Ngoài ra, lượng canxi trong máu được kiểm soát rất chặt chẽ, không để tăng lên quá mức hoặc giảm quá mức. Điều này cho thấy, ăn nhiều canxi không ảnh hưởng, không làm gai mọc nhiều hơn.

Bị gai cột sống thì cần làm gì để giảm đau ?

Tập vật lý trị liệu là biện pháp hữu hiệu giúp tăng cường sức khoẻ cho cơ và dây chằng, giữ cho cột sống luôn vững chắc, khoẻ thì sẽ không đau nữa. Thật ra, vật lý trị liệu là những động tác thể dục mà thôi, nhưng yêu cầu phải tập đúng kỹ thuật và điều này sẽ do các chuyên viên hướng dẫn mới có hiệu quả tốt.

Phòng ngừa bệnh gai cột sống bằng cách nào?

Để tránh gai cột sống hoặc thoái hoá khớp cột sống, cần phải xây dựng ý thức bảo vệ sức khoẻ ngay từ thời thanh xuân.

Những tư thế ngồi, làm việc, thao tác cần phải hợp lý, khoa học ngay từ khi hệ xương còn đang phát triển. Bởi vì thực tế đã chứng minh: ở những khu vực kém phát triển, dân trí thấp, tình trạng lao động chân tay nặng nhọc, giáo dục  tế cộng đồng chưa được coi trọng thì  tỉ lệ người bị bệnh này nhiều hơn.

Ngoài việc tạo cho mình thói quen trong các tư thế hoạt động, nằm ngồi ra thì cần phải chú ý rèn luyện thân thể hàng ngày (tập các động tác thể dục từ nhẹ nhàng đến phức tạp; chơi các bộ môn thể thao phù hợp. . . ) ; có chế độ dinh dưỡng đầy đủ, hợp lý (được thể hiện qua bữa ăn bằng các thành phẩm: đạm, chất béo, đường, vitamin và các loại khoáng chất…), có  lối sống sinh hoạt lành mạnh, không lạm dụng quá nhiều các chất kích thích . . .

Ngoài ra, cần chú ý tránh loãng xương, đặc biệt là ở người cao tuổi và phụ nữ mãn kinh bằng cách ăn uống đầy đủ, nhất là các thực phẩm giầu canxi, tập thể dục, thể thao hợp lý và đều đặn.

Một trong nhiều nguyên nhân chính gây ra gai cột sống là thoái hóa viêm xương khớp. Ta có thể tránh viêm xương khớp bằng cách thường xuyên vận động cơ thể để xương khớp, cơ bắp bền mạnh hơn; giảm cân nếu mập phì; tránh các chấn thương lên xương khớp và ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng mà cơ thể cần.

Có thể chữa hết hẳn gai cột sống không ?

Cần nhớ là gai cột sống là một quá trình lão hoá tự nhiên theo thời gian, tuổi tác, do đó rất khó tránh khỏi. Tuy nhiên, nhiều người có gai cột sống nhưng hoàn toàn không đau và khoẻ mạnh. Nguyên nhân là do họ biết cách giữ cho cột sống khoẻ, không thực hiện các động tác gây đau như cúi, khom, đứng ngồi lâu.

Một số bài thuốc đắp theo kinh nghiệm dân gian (theo đúng hướng dẫn của thày thuốc) đã có nhiều kết quả tốt trong việc làm mòn rụng được gai đi. Nếu có điều kiện nghiên cứu sâu hơn và khoa học hơn về các bài thuốc này sẽ mở ra nhiều triển vọng tốt cho việc điều trị gai cột sống trong tương lai.

Phẫu thuật có phải là cách tốt nhất để ‘lấy đi’ cái gai cột sống không?

Phẫu thuật được đặt ra khi có sự chèn ép vào tủy, làm hẹp ống tủy hoặc các rễ thần kinh ở cột sống. Tuy nhiên, không phải cứ lấy gai đi là bệnh sẽ hết vĩnh viễn vì gai xương có thể mọc lại ở cùng vị trí cũ. Trên trên thực tế, nhiều trường hợp sau phẫu thuật gai vẫn mọc lại, tiếp tục gây đau và khó khăn cho người bệnh trong sinh hoạt hàng ngày.

Có thể điều trị gai cột sống bằng thảo dược đông y không?

Kho tàng dược thảo Đông y cho thấy, có nhiều bài thuốc kinh nghiệm dân gian trải qua hàng nghìn năm nay có công hiệu khá tốt trong việc điều trị gai cột sống:

Một số bài thuốc kinh nghiệm dùng để uống

. Bổ thận khắc thích phương: Dâm dương hoắc, Đỗ trọng, Độc hoạt, đều 15g, Ba kích, Xuyên khung, Lộc giao, đều 10g, Tục đoạn, Hoàng kỳ, Cẩu tích, đều 20g, Đương quy 12g, Ý dĩ nhân 30g, Chích cam thảo 3g. Sắc với nửa nước nửa rượu, uống.

Trị 74 ca, Khỏi 58, đỡ 12, không khỏi 4 (Tân trung y 1990, 22 (12) : 41).

. Bổ thận thông tý thang: Lộc giác sương, Lộc đề thảo, Nhục thung dung, Thục địa, đều 15g, Ba kích, Cẩu tích (nướng), Ngưu tất, Tục đoạn, đều 10g, Phụ tử (chế) 8g, Ý dĩ nhân 30g, Chử thực tử 15g, Địa miết trùng 5g. Sắc uống. 15 ngày là 1 liệu trình.

Trị 280 ca, khỏi 162, đỡ 81, có tiến triển 32, không khỏi 5 (Phúc Kiến trung y dược 1990, 21 (6) : 8).

. Hoạt lạc thông tý thang: Độc hoạt, Tục đoạn, Xuyên ô (chế), Thảo ô (chế), Thục địa, đều 15g, Tang ký sinh, Đan sâm, Hoàng kỳ, đều 30g, Tế tân 5g, Ngưu tất, Địa long, Ô dược, Chích cam thảo, đều 10g, Thổ miết trùng 6g. Sắc uống. Bã thuốc có thể bọc vào trong vải, chườm lên vùng đau.

Trị 110 ca, khỏi 67, đỡ 30, có chuyển biến 11, không khỏi 2 (Tân trung y 1985, (10) : 35).

. Ích tinh tráng cốt thang: Thục địa 15g, Bạch truật 10g, Quy bản 30g, Đại táo 10 trái. Sắc uống, mỗi thang uống 2 ngày. Đau nhiều thì mỗi ngày 1 thang.

Trị 61 ca, khỏi 30, đỡ 26, không khỏi 5 (Trung quốc cốt thương tạp chí 1988, 1 (3) : 47).

. Linh tiên ô xà ẩm: Uy linh tiên 30g, Ô xà 1 con (bỏ đầu, cân nặng khoảng 20g), Đan sâm, Mộc qua, Cẩu tích, Tần giao, Đương quy, Khương hoàng, Bổ cốt chi, đều 15g, Tô mộc, Hoa tiêu, đều 10g.

Gai đốt sống cổ, thêm Cát căn 15g. Gai đốt sống thắt lưng, thêm Cốt toái bổ 15g. Sắc uống.

Trị 33 ca, khỏi 23, đỡ 8, không khỏi 2 (Thiểm Tây trung y 1992, 13 (6) : 25).

Thuốc đắp:

. Hột đu đủ. Quả đu đủ hơi chín (tốt nhất là loại vừa chín tới, còn hơi hường), bổ ra, chỉ lấy hột. Lượng dùng nhiều hoặc ít tuỳ vùng bệnh. Cho vào 1 cái rổ hoặc rá, dùng tay xát mạnh cho bong lớp màng trắng bọc ngoài và cho nước chảy ra. Bỏ hết các màng, chỉ lấy hột.

+ Thực hiện : Giã nát, để vào miếng vải.

. Nếu biết đích xác vị trí có gai thì đắp lên chỗ đó.

. Nếu không biết chính xác vùng có gai, cứ đắp vào vùng thường gây đau nhất cũng được.

Đắp như vậy khoảng 30 phút thì bỏ ra. Đừng để lâu quá vùng đắp thuốc có thể bị dộp (phỏng nhẹ).  Mỗi ngày đắp 1 lần, làm liên tục trong 20-30 ngày.

Sau khi đắp khoảng 14 ngày, dùng 1 quả banh lông (banh tennis hoặc banh mà các em gái thường dùng để đánh chuyền), để cọ xát vào vùng có gai theo cách sau: Đứng dựa lưng sát vào tường, đặt quả banh lông vào vùng có gai (hoặc vùng đau), cho banh áp vào lưng và tường. Từ từ đẩy thân người lên xuống dựa trên độ lăn của quả banh, tạo nên sự cọ sát giữa banh và chỗ có gai. Làm như vậy khoảng 20-30 lần. Mỗi ngày làm 1-2 lần như vậy. Sau 1 tháng, có thể chụp X quang lại để theo dõi. Đa số có kết quả tốt, có bệnh nhân hết hẳn gai (gai rụng mất), có bệnh nhân gai nhỏ đi, phải làm thêm 1 đợt đắp thuốc nữa mới khỏi. Thường chỉ làm như vậy 1-2 đợt là có kết quả. Có một số trường hợp phải làm đến đợt thứ 3 mới khỏi.

. Xuyên khung (mua ở tiệm thuốc Bắc – Nhờ họ tán thành bột sẵn cho) 1kg (nếu ít quá, tiệm thuốc sẽ không xay cho). Mỗi lần dùng 3-4 thìa cà phê thuốc bột Xuyên khung cho vào 1 cái chén ăn cơm. Lấy một ít rượu đun sôi lên, khi rượu đang sôi, đổ dần vào bột Xuyên khung, vừa đổ vừa quấy đều cho đến khi thành dạng dung dịch sền sêt. Lấy dung dịch này, trải đều lên chỗ có gai (nếu không biết đích xác qua hình chụp thì cứ việc bôi vào vùng nào ở lưng mà cảm thấy đau nhất – bôi với một diện rộng cho chắc ăn). Mỗi lần làm 30 phút, ngày 1 lần. 1 tháng là 1 liệu trình. Sau 1 tháng, nên chụp X quang để kiểm tra lại. Hễ thấy hết gai thì ngưng không làm nữa.

(2 bài thuốc trên, chúng tôi dùng rất có hiệu quả)

            . Lá ngải cứu 20g, giã nát, cho dấm thanh vào vừa ngập, xào nóng, để còn hơi âm ấm, đắp vào chỗ có gai, băng lại (dùng cho gai đốt sống cổ). Có thể để qua đêm. Kết quả giảm đau và đỡ cứng gáy tốt.

. Đậu đen, Ngải cứu, đều 20g, giã nát, xào với dấm, để còn hơi âm ấm, đắp.

Do gai cột sống là bệnh mạn tính nên cần kiên nhẫn trong điều trị. Hiện nay đã có bài thuốc nam chọn lọc nguồn gốc thiên nhiên cho thấy hiệu quả tốt, không gây tác dụng phụ trong điều trị và hỗ trợ bệnh gai cột sống, hiệu quả lâu dài được nhiều bệnh nhân tin tưởng

  Hoàng Duy Tân

Hiện nay, hầu như bệnh nhân đau cổ, đau lưng đến các nơi chụp X quang, thường có kết luận là Gai cột sống. Gai cột sống đang trở thành nỗi ám ảnh cho người bệnh. Chúng tôi tổng hợp những tư liệu về gai cột sống với hy vọng cung cấp thêm cho quý vị một số thông tin giúp quý vị sử dụng khi cần đến.

Gai cột sống là gì?

Gai đốt sống là tình trạng thoái hoá khớp cột sống do thương tổn mạn tính, chủ yếu ở sụn khớp, đĩa đệm gây xơ cứng, hao mòn, mất đàn hồi, phát triển vành xương đốt sống (gai). Thể hiện trên hình ảnh X. quang ở mặt trên hay mặt dưới đốt sống, vành xương bồi đắp nhô ra ngoài, nhọn như hình gai vì vậy gọi là gai đốt sống.

Chữ Gai cũng không chính xác vì chồi xương trơn tru, dài vài mi li mét và là phần nhô ra của xương.

Tại sao lại có gai cột sống?

Khi cơ thể trưởng thành đến một giai đoạn nào đó sẽ lão hoá, “gai” chính là quá trình lão hoá tự nhiên của khớp, hay nói cách khác bệnh gai cột sống chính là bệnh thoái hoá các khớp. Gai thường xuất hiện ở đốt sống cổ và thắt lưng, vì hai bộ phận này hoạt động nhiều nhất, nên dẫn đến tình trạng khớp thoái hoá nhanh.

Nguyên nhân nào dẫn đến gai cột sống?

Có ít nhất 3 nguyên nhân để giải thích sự hiện diện của gai cột sống:

1- Gai xương có thể là kết quả của việc xương tự tu bổ sau khi liên tục bị chấn thương như sức ép, va chạm, cọ xát. Thí dụ những người làm nghề khuân vác nặng, người quá kí tăng áp lực lên xương khớp, người có dáng đi đứng không ngay ngắn khiến cột sống xiêu vẹo.

2- Khi đĩa liên sống hư hao, xẹp xuống, dây chằng giữa các đốt sống sẽ chùng giãn, khớp chuyển động nhiều hơn

– Phản ứng tự nhiên của cơ thể với sự chùng giãn này là làm cho dây chằng dầy lên để có sức giữ vững cột sống.

– Lâu ngày, calci sẽ tụ lại trên dây chằng và tạo ra các gai hoặc chồi xương.

– Dây chằng ở trong ống cột sống cũng có thể dày lên, ống thu hẹp, ép vào dây thần kinh và gây ra các dấu hiệu bệnh.

3- Gai là một diễn tiến của sự hóa già. Đĩa sụn và xương bị thoái hóa, hao mòn, mặt xương khớp gồ ghề và gai mọc ra. Đó là bệnh viêm xương khớp, thường thấy ở người tuổi cao.

Nói chung, các yếu tố như di truyền, kém dinh dưỡng, nếp sống không lành mạnh, dáng điệu đứng ngồi xấu, chấn thương liên tục (do thể thao, tai nạn xe cộ) là những rủi ro đưa tới sự thoái hóa xương khớp và tạo gai nhanh hơn.

Bên cạnh đó, gai cột sống còn là hậu quả của bệnh viêm cột sống mãn tính, do chấn thương làm hư hại xương hoặc khớp ở cột sống. Bệnh thường gây đau tại các vị trí vai, cổ, thắt lưng. Cơn đau lan xuống các chi gây cảm giác tê cánh tay, tê chân, đôi khi làm giới hạn vận động của người bệnh.

Đối tượng nào thường bị gai cột sống?

Thường sau 45 tuổi, người ta dễ mắc bệnh gai cột sống. Bệnh thường thấy ở người cao tuổi khi cột sống bắt đầu thoái hóa với tuổi già. Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào yếu tố môi trường và gia đình. Những người phải làm việc có khuân vác nặng, ngồi nhiều, đứng nhiều…thì cũng dễ bị bệnh hơn. Khảo sát đối tượng vận động viên thì cũng cho thấy, vận động viên cử tạ bị thoái hoá cột sống nhanh hơn do phải nhấc vật nặng, trọng lượng đè lên cột sống làm cột sống nhanh mòn và yếu đi. Ngoài ra, bệnh thường gặp ở người cao tuổi khi cột sống bắt đầu thoái hoá với tuổi già và thường có nhiều ở nam giới hơn nữ giới. Tuy nhiên, nữ giới tuổi mãn kinh cũng hay bị gai cột sống hơn.

Có dấu hiệu nào giúp nhận biết là có gai cột sống không?

Phần lớn gai cột sống xuất hiện ở mặt trước và bên, hiếm khi mọc ở phía sau, do đó nó ít chèn ép vào tủy và rễ dây thần kinh.

Đa số bệnh gai cột sống không gây ra dấu hiệu triệu chứng gì. Tuy nhiên khi gai cọ xát với xương khác hoặc các phần mềm ở xung quanh như dây chằng, rễ dây thần kinh thì bệnh nhân mới thấy đau. Đau thường xuất hiện ở cổ, thắt lưng, đặc biệt là khi bệnh nhân đứng hoặc đi. Đau lan xuống vai với nhức đầu khi gai ở cột sống cổ, lan xuống lưng, chân khi gai ở cột sống lưng.

Cơn đau tăng khi cử động, giảm khi nghỉ do đó sẽ đưa tới giới hạn cử động ở các phần này.

Khi dây thần kinh bị chèn ép, bệnh nhân cảm thấy đau ở tay và chân, cơ bắp yếu. Nếu ống tủy bị  quá thu hẹp, bệnh nhân sẽ có rối loạn đại tiểu tiện, mất cảm giác.

Ngoài gai cột sống, các dấu hiệu vừa kể cũng thấy trong bệnh tiểu đường, rối loạn tuần hoàn ở tứ chi, u, viêm hoặc nhiễm trùng cột sống.

Một số dấu hiệu của gai cột sống cũng tương tự như ở các bệnh viêm thấp khớp, chấn thương lưng, đứt đĩa liên sống.

Cần phân biệt gai cột sống với thoái hóa cột sống, đau thần kinh tọa, thoát vị đĩa đệm. Sự phân biệt căn cứ vào dấu hiệu và y sử của mỗi trường hợp.

Chụp hình X-quang là phương thức rõ ràng để phân biệt gai cột sống với các bệnh vừa kể.

Triệu chứng của gai cột sống thế nào?

Triệu chứng thường gặp khiến người bệnh phải đi khám là đau thắt lưng, đau vai hoặc cổ, lan xuống cánh tay, tê tay… đôi khi làm giới hạn vận động ở cổ, vai, thắt lưng. Phần lớn gai cột sống gây đau là do tiếp xúc với dây thần kinh hoặc các xương đốt sống khi cử động.

Triệu chứng gai cột sống thắt lưng:

Gai cột sống thắt lưng: (vị trí chịu sức nặng lớn nhất của cơ thể) các cột sống vùng thắt lưng thường mọc gai phía trước đốt sống, phản ánh tình trạng chịu áp lực nặng hoặc cột sống luôn luôn ở tư thế sai lệch thường xuyên.

Ở vị trí tương ứng có gai khi vận động, mức độ giảm nhẹ ở tư thế nghỉ ngơi. Cảm giác đau lan toả nếu gai mọc chèn ép rễ thần kinh. Các cơn đau diễn biến từng đợt liên tục tăng dần hoặc âm ỉ (nhưng bên ngoài không có biểu hiện nóng đỏ).

Chức năng vận động bị giảm sút, độ dẻo không còn hạn chế, tư thế cúi thấp, ngả người, xoay

sang hai bên. Tình trạng này sẽ tăng dần nếu có kèm theo phản ứng co cơ khu vực đau.

Khi chụp X-quang sẽ có 3 đặc điểm cơ bản: Hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, gai xương.

Triệu chứng của gai cột sống cổ: Gai xương ở vị trí phía trước thân đốt sống thường không ảnh hưởng nhiều. Gai mọc mặt sau đốt sống thường lấn vào làm hẹp lỗ liên hợp, chèn ép rễ thần kinh khiến 2 tay đau nhức, tê dại, cũng có thể gai lấn vào ống sống, chèn ép tuỷ gây ra hiện tượng bí tiểu, liệt chi.

Nhưng những triệu chứng đặc trưng của gai cột sống cổ là: Đau vùng cổ tay chạy lên gáy nhất là khi mệt mỏi, căng thẳng tinh thần và thể chất; có cảm giác đau âm ỉ thường xuyên (mạn tính) hoặc đau từ gáy lan ra trán, thái dương, vai, tai, loạn cảm họng, hạn chế vận động khớp cổ, mất ngủ, giảm trí nhớ, cơ thể suy nhược.

Gai cột sống có gây ra biến chứng gì không?

Bình thường gai cột sống xuất hiện nhiều hơn ở cạnh hoặc phía trước cột sống cho nên gai không cọ sát với rễ dây thần kinh hoặc với tủy sống ở phía sau, do đó gai ít gây ra các biến chứng nguy hiểm.

Tuy nhiên, một số trường hợp hiếm có thể xảy ra là gai gẫy, mảnh gẫy chạy vào giữa khớp xương, gây khó khăn cho sự co duỗi khớp hoặc khi gai đè vào rễ dây thân kinh và gây ra mất cảm giác ở tay chân.

Trường hợp nặng, bệnh nhân có thể bị teo cơ, bại liệt.

Gai có gây ra đau không?

Nhiều người nghĩ là có gai thì cái gai đó sẽ đâm vào da thịt gây đau, thực ra gai là do sự hóa già của xương và sụn và bản thân gai không gây đau. Nhiều người cho rằng những cái gai này đâm vào cột sống nên gây đau, nhưng trên thực thực ra đau là do hệ thống cơ và dây chằng bị yếu. Đa số người trên 60 tuổi thường có những chồi xương này mà không biết và chỉ tình cờ tìm ra khi chụp hình X-quang cơ thể trong khi chẩn đoán một bệnh nào khác. Tuy nhiên, 42% những trường hợp gai này một lúc nào đó có thể đưa tới đau cổ, lưng, lan ra tứ chi, yếu bàn tay bàn chân.

Gai chỉ là biểu hiện của thoái hoá khớp hơn là nguyên nhân gây đau. Tuy nhiên một khi đã có ấn tượng là có gai trong đầu, thì bao lâu chưa phá vỡ hoặc làm tan được cái gai đó đi thì người bệnh chưa an tâm và cứ bị đau kéo dài.

Dân gian cho rằng, khi bị gai cột sống thì không nên ăn thức ăn giầu canxi, điều này đúng không ?

Nên nhớ rằng gai chỉ là biểu hiện của thoái hoá khớp, không phải hoàn toàn do calci gây ra. Cần biết là 90% canxi khi ăn vào đều được thải ra đường phân, chỉ có là 10% được hấp thụ. Ngoài ra, lượng canxi trong máu được kiểm soát rất chặt chẽ, không để tăng lên quá mức hoặc giảm quá mức. Điều này cho thấy, ăn nhiều canxi không ảnh hưởng, không làm gai mọc nhiều hơn.

Bị gai cột sống thì cần làm gì để giảm đau ?

Tập vật lý trị liệu là biện pháp hữu hiệu giúp tăng cường sức khoẻ cho cơ và dây chằng, giữ cho cột sống luôn vững chắc, khoẻ thì sẽ không đau nữa. Thật ra, vật lý trị liệu là những động tác thể dục mà thôi, nhưng yêu cầu phải tập đúng kỹ thuật và điều này sẽ do các chuyên viên hướng dẫn mới có hiệu quả tốt.

Phòng ngừa bệnh gai cột sống bằng cách nào?

Để tránh gai cột sống hoặc thoái hoá khớp cột sống, cần phải xây dựng ý thức bảo vệ sức khoẻ ngay từ thời thanh xuân.

Những tư thế ngồi, làm việc, thao tác cần phải hợp lý, khoa học ngay từ khi hệ xương còn đang phát triển. Bởi vì thực tế đã chứng minh: ở những khu vực kém phát triển, dân trí thấp, tình trạng lao động chân tay nặng nhọc, giáo dục  tế cộng đồng chưa được coi trọng thì  tỉ lệ người bị bệnh này nhiều hơn.

Ngoài việc tạo cho mình thói quen trong các tư thế hoạt động, nằm ngồi ra thì cần phải chú ý rèn luyện thân thể hàng ngày (tập các động tác thể dục từ nhẹ nhàng đến phức tạp; chơi các bộ môn thể thao phù hợp. . . ) ; có chế độ dinh dưỡng đầy đủ, hợp lý (được thể hiện qua bữa ăn bằng các thành phẩm: đạm, chất béo, đường, vitamin và các loại khoáng chất…), có  lối sống sinh hoạt lành mạnh, không lạm dụng quá nhiều các chất kích thích . . .

Ngoài ra, cần chú ý tránh loãng xương, đặc biệt là ở người cao tuổi và phụ nữ mãn kinh bằng cách ăn uống đầy đủ, nhất là các thực phẩm giầu canxi, tập thể dục, thể thao hợp lý và đều đặn.

Một trong nhiều nguyên nhân chính gây ra gai cột sống là thoái hóa viêm xương khớp. Ta có thể tránh viêm xương khớp bằng cách thường xuyên vận động cơ thể để xương khớp, cơ bắp bền mạnh hơn; giảm cân nếu mập phì; tránh các chấn thương lên xương khớp và ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng mà cơ thể cần.

Có thể chữa hết hẳn gai cột sống không ?

Cần nhớ là gai cột sống là một quá trình lão hoá tự nhiên theo thời gian, tuổi tác, do đó rất khó tránh khỏi. Tuy nhiên, nhiều người có gai cột sống nhưng hoàn toàn không đau và khoẻ mạnh. Nguyên nhân là do họ biết cách giữ cho cột sống khoẻ, không thực hiện các động tác gây đau như cúi, khom, đứng ngồi lâu.

Một số bài thuốc đắp theo kinh nghiệm dân gian (theo đúng hướng dẫn của thày thuốc) đã có nhiều kết quả tốt trong việc làm mòn rụng được gai đi. Nếu có điều kiện nghiên cứu sâu hơn và khoa học hơn về các bài thuốc này sẽ mở ra nhiều triển vọng tốt cho việc điều trị gai cột sống trong tương lai.

Phẫu thuật có phải là cách tốt nhất để ‘lấy đi’ cái gai cột sống không?

Phẫu thuật được đặt ra khi có sự chèn ép vào tủy, làm hẹp ống tủy hoặc các rễ thần kinh ở cột sống. Tuy nhiên, không phải cứ lấy gai đi là bệnh sẽ hết vĩnh viễn vì gai xương có thể mọc lại ở cùng vị trí cũ. Trên trên thực tế, nhiều trường hợp sau phẫu thuật gai vẫn mọc lại, tiếp tục gây đau và khó khăn cho người bệnh trong sinh hoạt hàng ngày.

Có thể điều trị gai cột sống bằng thảo dược đông y không?

Kho tàng dược thảo Đông y cho thấy, có nhiều bài thuốc kinh nghiệm dân gian trải qua hàng nghìn năm nay có công hiệu khá tốt trong việc điều trị gai cột sống:

Một số bài thuốc kinh nghiệm dùng để uống

. Bổ thận khắc thích phương: Dâm dương hoắc, Đỗ trọng, Độc hoạt, đều 15g, Ba kích, Xuyên khung, Lộc giao, đều 10g, Tục đoạn, Hoàng kỳ, Cẩu tích, đều 20g, Đương quy 12g, Ý dĩ nhân 30g, Chích cam thảo 3g. Sắc với nửa nước nửa rượu, uống.

Trị 74 ca, Khỏi 58, đỡ 12, không khỏi 4 (Tân trung y 1990, 22 (12) : 41).

. Bổ thận thông tý thang: Lộc giác sương, Lộc đề thảo, Nhục thung dung, Thục địa, đều 15g, Ba kích, Cẩu tích (nướng), Ngưu tất, Tục đoạn, đều 10g, Phụ tử (chế) 8g, Ý dĩ nhân 30g, Chử thực tử 15g, Địa miết trùng 5g. Sắc uống. 15 ngày là 1 liệu trình.

Trị 280 ca, khỏi 162, đỡ 81, có tiến triển 32, không khỏi 5 (Phúc Kiến trung y dược 1990, 21 (6) : 8).

. Hoạt lạc thông tý thang: Độc hoạt, Tục đoạn, Xuyên ô (chế), Thảo ô (chế), Thục địa, đều 15g, Tang ký sinh, Đan sâm, Hoàng kỳ, đều 30g, Tế tân 5g, Ngưu tất, Địa long, Ô dược, Chích cam thảo, đều 10g, Thổ miết trùng 6g. Sắc uống. Bã thuốc có thể bọc vào trong vải, chườm lên vùng đau.

Trị 110 ca, khỏi 67, đỡ 30, có chuyển biến 11, không khỏi 2 (Tân trung y 1985, (10) : 35).

. Ích tinh tráng cốt thang: Thục địa 15g, Bạch truật 10g, Quy bản 30g, Đại táo 10 trái. Sắc uống, mỗi thang uống 2 ngày. Đau nhiều thì mỗi ngày 1 thang.

Trị 61 ca, khỏi 30, đỡ 26, không khỏi 5 (Trung quốc cốt thương tạp chí 1988, 1 (3) : 47).

. Linh tiên ô xà ẩm: Uy linh tiên 30g, Ô xà 1 con (bỏ đầu, cân nặng khoảng 20g), Đan sâm, Mộc qua, Cẩu tích, Tần giao, Đương quy, Khương hoàng, Bổ cốt chi, đều 15g, Tô mộc, Hoa tiêu, đều 10g.

Gai đốt sống cổ, thêm Cát căn 15g. Gai đốt sống thắt lưng, thêm Cốt toái bổ 15g. Sắc uống.

Trị 33 ca, khỏi 23, đỡ 8, không khỏi 2 (Thiểm Tây trung y 1992, 13 (6) : 25).

Thuốc đắp:

. Hột đu đủ. Quả đu đủ hơi chín (tốt nhất là loại vừa chín tới, còn hơi hường), bổ ra, chỉ lấy hột. Lượng dùng nhiều hoặc ít tuỳ vùng bệnh. Cho vào 1 cái rổ hoặc rá, dùng tay xát mạnh cho bong lớp màng trắng bọc ngoài và cho nước chảy ra. Bỏ hết các màng, chỉ lấy hột.

+ Thực hiện : Giã nát, để vào miếng vải.

. Nếu biết đích xác vị trí có gai thì đắp lên chỗ đó.

. Nếu không biết chính xác vùng có gai, cứ đắp vào vùng thường gây đau nhất cũng được.

Đắp như vậy khoảng 30 phút thì bỏ ra. Đừng để lâu quá vùng đắp thuốc có thể bị dộp (phỏng nhẹ).  Mỗi ngày đắp 1 lần, làm liên tục trong 20-30 ngày.

Sau khi đắp khoảng 14 ngày, dùng 1 quả banh lông (banh tennis hoặc banh mà các em gái thường dùng để đánh chuyền), để cọ xát vào vùng có gai theo cách sau: Đứng dựa lưng sát vào tường, đặt quả banh lông vào vùng có gai (hoặc vùng đau), cho banh áp vào lưng và tường. Từ từ đẩy thân người lên xuống dựa trên độ lăn của quả banh, tạo nên sự cọ sát giữa banh và chỗ có gai. Làm như vậy khoảng 20-30 lần. Mỗi ngày làm 1-2 lần như vậy. Sau 1 tháng, có thể chụp X quang lại để theo dõi. Đa số có kết quả tốt, có bệnh nhân hết hẳn gai (gai rụng mất), có bệnh nhân gai nhỏ đi, phải làm thêm 1 đợt đắp thuốc nữa mới khỏi. Thường chỉ làm như vậy 1-2 đợt là có kết quả. Có một số trường hợp phải làm đến đợt thứ 3 mới khỏi.

. Xuyên khung (mua ở tiệm thuốc Bắc – Nhờ họ tán thành bột sẵn cho) 1kg (nếu ít quá, tiệm thuốc sẽ không xay cho). Mỗi lần dùng 3-4 thìa cà phê thuốc bột Xuyên khung cho vào 1 cái chén ăn cơm. Lấy một ít rượu đun sôi lên, khi rượu đang sôi, đổ dần vào bột Xuyên khung, vừa đổ vừa quấy đều cho đến khi thành dạng dung dịch sền sêt. Lấy dung dịch này, trải đều lên chỗ có gai (nếu không biết đích xác qua hình chụp thì cứ việc bôi vào vùng nào ở lưng mà cảm thấy đau nhất – bôi với một diện rộng cho chắc ăn). Mỗi lần làm 30 phút, ngày 1 lần. 1 tháng là 1 liệu trình. Sau 1 tháng, nên chụp X quang để kiểm tra lại. Hễ thấy hết gai thì ngưng không làm nữa.

(2 bài thuốc trên, chúng tôi dùng rất có hiệu quả)

            . Lá ngải cứu 20g, giã nát, cho dấm thanh vào vừa ngập, xào nóng, để còn hơi âm ấm, đắp vào chỗ có gai, băng lại (dùng cho gai đốt sống cổ). Có thể để qua đêm. Kết quả giảm đau và đỡ cứng gáy tốt.

. Đậu đen, Ngải cứu, đều 20g, giã nát, xào với dấm, để còn hơi âm ấm, đắp.

Do gai cột sống là bệnh mạn tính nên cần kiên nhẫn trong điều trị. Hiện nay đã có bài thuốc nam chọn lọc nguồn gốc thiên nhiên cho thấy hiệu quả tốt, không gây tác dụng phụ trong điều trị và hỗ trợ bệnh gai cột sống, hiệu quả lâu dài được nhiều bệnh nhân tin tưởng

thobangnao.com